Ο Lenin επιστρέφει; «Επαναστατική Κατάσταση» στον Πλανήτη – Musk, Ολιγάρχες και η Έκρηξη της Ανισότητας...
Από τη «Σχολή της Γενεύης» και την αποπολιτικοποίηση του χρήματος έως το shadow banking, το παγκόσμιο χρέος και την εκτόξευση του πλούτου των δισεκατομμυριούχων – η νέα οικονομική πραγματικότητα δημιουργεί ένα εκρηκτικό μείγμα
Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία όπου οι οικονομικές εξελίξεις παύουν να είναι απλώς αριθμοί και μετατρέπονται σε πολιτική δύναμη.
Η διεύρυνση της ανισότητας, η συσσώρευση τεράστιου ιδιωτικού πλούτου, η εκρηκτική αύξηση του παγκόσμιου χρέους και η γιγάντωση ενός χρηματοπιστωτικού συστήματος που λειτουργεί σε σημαντικό βαθμό έξω από την παραδοσιακή τραπεζική εποπτεία δημιουργούν ένα ερώτημα που γίνεται ολοένα πιο δύσκολο να αγνοηθεί:
Μήπως το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα πλησιάζει σε μια νέα «επαναστατική κατάσταση»;
Τον όρο δεν τον χρησιμοποιούμε τυχαία.
Ο Vladimir Lenin υποστήριζε ότι μια επαναστατική κατάσταση εμφανίζεται όταν οι «κατώτερες τάξεις» δεν θέλουν πλέον να ζουν όπως πριν και οι «ανώτερες τάξεις» δεν μπορούν να συνεχίσουν να κυβερνούν με τον παλιό τρόπο.
Σήμερα, η οικονομολόγος Ann Pettifor χρησιμοποιεί αυτή την ιστορική έννοια για να περιγράψει μια εντελώς διαφορετική, αλλά εξαιρετικά ανησυχητική πραγματικότητα: έναν κόσμο στον οποίο ο πλούτος και η οικονομική ισχύς συγκεντρώνονται σε ολοένα λιγότερα χέρια, ενώ ταυτόχρονα το χρηματοπιστωτικό σύστημα γίνεται όλο και πιο πολύπλοκο, υπερχρεωμένο και ευάλωτο.
Στο επίκεντρο αυτής της συζήτησης βρίσκεται και ένα όνομα που συμβολίζει όσο λίγα τη νέα εποχή της συγκεντρωμένης οικονομικής και πολιτικής ισχύος:
Elon Musk.
Όχι επειδή ο Musk αποτελεί από μόνος του την αιτία της παγκόσμιας κρίσης.
Αλλά επειδή η άνοδος ενός ιδιώτη σε επίπεδα πλούτου, επιχειρηματικής ισχύος και πολιτικής επιρροής που μέχρι πρόσφατα έμοιαζαν αδιανόητα αποτελεί ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα μιας βαθύτερης αλλαγής.
Το χρήμα δεν είναι απλώς ένα εμπόρευμα
Στην καρδιά της συζήτησης βρίσκεται ένα θεμελιώδες ερώτημα:
Τι είναι τελικά το χρήμα;
Για την Pettifor, το σύγχρονο χρηματοπιστωτικό σύστημα έχει οικοδομηθεί πάνω σε μια προβληματική αντίληψη του χρήματος ως ενός είδους εμπορεύματος που μπορεί να δημιουργείται, να τιμολογείται και να κατανέμεται μέσα από ιδιωτικές αγορές.
Η ιδέα αυτή έχει βαθιές ιστορικές ρίζες.
Ο Friedrich Hayek, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της αυστριακής σχολής οικονομικής σκέψης, υποστήριξε στο έργο του Denationalisation of Money ότι το κρατικό μονοπώλιο στο χρήμα θα μπορούσε να αντικατασταθεί από ανταγωνιστικά ιδιωτικά νομίσματα.
Η λογική ήταν ότι η αγορά θα μπορούσε να επιλέξει το «καλύτερο» χρήμα, περιορίζοντας τη δυνατότητα των κυβερνήσεων να χρησιμοποιούν το νόμισμα για πολιτικούς σκοπούς.
Η Pettifor αντιστρέφει αυτή την οπτική.
Υποστηρίζει ότι το χρήμα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται σαν ένα οποιοδήποτε εμπόρευμα, επειδή η λειτουργία του στηρίζεται σε κοινωνικές, νομικές και θεσμικές σχέσεις.
Το χρήμα είναι, στην ουσία του, πίστωση και εμπιστοσύνη.
Οι καταθέσεις στις εμπορικές τράπεζες, τα αποθεματικά και τα μετρητά της κεντρικής τράπεζας δεν λειτουργούν σε ένα θεσμικό κενό. Η αξιοπιστία τους στηρίζεται σε νόμους, κανονισμούς, κεντρικές τράπεζες και μηχανισμούς χρηματοπιστωτικής σταθερότητας.
Και εδώ εμφανίζεται η μεγάλη αντίφαση του σύγχρονου συστήματος:
η δημιουργία πιστώσεων μπορεί να είναι ιδιωτική, αλλά η σταθερότητα του συστήματος εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από δημόσιους θεσμούς.
Η «σκιώδης» τραπεζική μεγαλώνει
Η αντίφαση αυτή γίνεται ακόμη πιο έντονη με την άνοδο του λεγόμενου shadow banking.
Ο όρος περιγράφει ένα τεράστιο οικοσύστημα χρηματοπιστωτικών δραστηριοτήτων που πραγματοποιούνται εκτός του παραδοσιακού τραπεζικού συστήματος.
Hedge funds, private credit funds, money market funds, ασφαλιστικές εταιρείες, επενδυτικά οχήματα και άλλοι μη τραπεζικοί χρηματοπιστωτικοί διαμεσολαβητές μπορούν να αναλαμβάνουν τεράστιες ποσότητες χρηματοπιστωτικού κινδύνου.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι η μη τραπεζική χρηματοδότηση είναι από μόνη της κακή.
Αποτελεί πλέον βασικό τμήμα της παγκόσμιας οικονομίας.
Το πρόβλημα είναι ότι όσο μεγαλύτερο γίνεται το σύστημα, τόσο μεγαλύτερη γίνεται και η πιθανότητα ένας κίνδυνος που δημιουργείται εκτός παραδοσιακών τραπεζών να μεταφερθεί τελικά σε ολόκληρο το χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Και αυτό δεν είναι θεωρητικό σενάριο.
Η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 απέδειξε ότι η δημιουργία πιστώσεων έξω από το κλασικό τραπεζικό σύστημα μπορεί να δημιουργήσει τεράστια συστημικά προβλήματα.
Η κατάρρευση της Lehman Brothers και η κρίση των τιτλοποιημένων στεγαστικών δανείων έδειξαν ότι όταν η αξία των εξασφαλίσεων καταρρέει, η μόχλευση μπορεί να λειτουργήσει αντίστροφα:
αυτό που προηγουμένως δημιουργούσε πλούτο μπορεί ξαφνικά να επιταχύνει την καταστροφή του.
Ένα παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα γεμάτο χρέος
Το δεύτερο μεγάλο πρόβλημα είναι το μέγεθος του χρέους.
Δημόσιοι και ιδιωτικοί φορείς έχουν συσσωρεύσει τεράστιες υποχρεώσεις τις τελευταίες δεκαετίες.
Το χρέος από μόνο του δεν αποτελεί απαραίτητα πρόβλημα.
Μια οικονομία χρειάζεται πίστωση για να επενδύσει, να αναπτυχθεί και να χρηματοδοτήσει παραγωγικές δραστηριότητες.
Το πρόβλημα ξεκινά όταν η οικονομική ανάπτυξη εξαρτάται ολοένα περισσότερο από τη συνεχή αύξηση του χρέους.
Τότε δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος:
περισσότερο χρέος → περισσότερη μόχλευση → μεγαλύτερη ευαισθησία στα επιτόκια → μεγαλύτερος χρηματοπιστωτικός κίνδυνος.
Και όταν τα επιτόκια αυξάνονται, οι πιο αδύναμοι κρίκοι του συστήματος δοκιμάζονται πρώτοι.
Επιχειρήσεις με υψηλό δανεισμό.
Νοικοκυριά.
Ακίνητα.
Private equity.
Private credit.
Και τελικά, οι ίδιοι οι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί που έχουν δανείσει τα χρήματα.
Ο Musk ως σύμβολο μιας νέας πλουτοκρατίας
Μέσα σε αυτή τη νέα οικονομική πραγματικότητα, ο Elon Musk αποτελεί ένα εξαιρετικά χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Η επιχειρηματική του αυτοκρατορία εκτείνεται από την Tesla και τη SpaceX μέχρι την τεχνητή νοημοσύνη, τα κοινωνικά δίκτυα και τις δορυφορικές επικοινωνίες.
Η σημασία του όμως δεν περιορίζεται στην επιχειρηματικότητα.
Ο Musk αποτελεί παράδειγμα της νέας μορφής πλουτοκρατικής ισχύος, όπου ένας ιδιώτης μπορεί να διαθέτει ταυτόχρονα:
τεράστια περιουσία,
πρόσβαση στις διεθνείς κεφαλαιαγορές,
εταιρείες στρατηγικής σημασίας,
συμβάσεις και συνεργασίες με το κράτος,
τεχνολογική ισχύ,
τεράστια επιρροή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης,
και άμεση πολιτική επιρροή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Musk ελέγχει το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Σημαίνει κάτι διαφορετικό και ίσως πιο σημαντικό:
ότι η οικονομική και πολιτική ισχύς μπορεί πλέον να συγκεντρώνεται στο ίδιο ιδιωτικό πρόσωπο σε πρωτοφανή κλίμακα.
Δημόσιο ρίσκο, ιδιωτικό κέρδος;
Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο αμφιλεγόμενες πλευρές του σύγχρονου καπιταλισμού.
Οι ιδιωτικές αγορές επιδιώκουν κέρδος αναλαμβάνοντας κινδύνους.
Όταν όμως ένας κίνδυνος γίνει συστημικός, το κράτος και οι κεντρικές τράπεζες συχνά δεν μπορούν να μείνουν αμέτοχοι.
Η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 είναι το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα.
Ακολούθησαν τεράστιες παρεμβάσεις κεντρικών τραπεζών, προγράμματα ρευστότητας και δημοσιονομικά μέτρα για να αποτραπεί η πλήρης κατάρρευση του συστήματος.
Το αποτέλεσμα δημιούργησε μια πολιτικά εκρηκτική αντίφαση:
όταν η αγορά κερδίζει, τα κέρδη είναι ιδιωτικά· όταν το σύστημα απειλείται, η σταθερότητα γίνεται δημόσια υπόθεση.
Αυτή ακριβώς είναι μία από τις βασικές κριτικές της Pettifor.
Η ανισότητα δεν είναι μόνο οικονομικό πρόβλημα
Η συγκέντρωση πλούτου έχει όμως και μια δεύτερη διάσταση.
Είναι πολιτική.
Όσο μεγαλύτερη είναι η οικονομική ισχύς ενός μικρού αριθμού ανθρώπων, τόσο μεγαλύτερη μπορεί να γίνει και η δυνατότητά τους να επηρεάζουν:
πολιτικές αποφάσεις, μέσα ενημέρωσης, τεχνολογίες, εκλογικές διαδικασίες και τη δημόσια συζήτηση.
Εδώ η ανισότητα παύει να είναι απλώς ζήτημα κατανομής εισοδήματος.
Μετατρέπεται σε ζήτημα κατανομής εξουσίας.
Και αυτή είναι η βαθύτερη σύνδεση με τον Lenin.
Η «επαναστατική κατάσταση» δεν χρειάζεται να σημαίνει ότι επίκειται μια κλασική επανάσταση.
Μπορεί να σημαίνει ότι το κοινωνικό συμβόλαιο αρχίζει να χάνει τη νομιμοποίησή του.
Ότι μεγάλα τμήματα της κοινωνίας αισθάνονται πως το οικονομικό σύστημα λειτουργεί εναντίον τους.
Και ότι οι πολιτικές ελίτ αδυνατούν να προσφέρουν λύσεις που να αποκαθιστούν την εμπιστοσύνη.
Από την οικονομική ανισότητα στον πολιτικό εξτρεμισμό
Η ιστορία των τελευταίων δεκαετιών προσφέρει αρκετά παραδείγματα.
Η παγκοσμιοποίηση αύξησε θεαματικά το παγκόσμιο εμπόριο και βοήθησε εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους να βελτιώσουν το βιοτικό τους επίπεδο.
Ταυτόχρονα όμως δημιούργησε νικητές και χαμένους.
Σε τμήματα της Δύσης, βιομηχανικές περιοχές έχασαν παραγωγικές μονάδες και θέσεις εργασίας.
Η εισοδηματική στασιμότητα συνδυάστηκε με την αύξηση του κόστους στέγασης, της υγειονομικής περίθαλψης και της εκπαίδευσης.
Και όταν οι άνθρωποι αισθάνονται ότι το οικονομικό σύστημα δεν τους προσφέρει πλέον ασφάλεια, η πολιτική αντίδραση είναι σχεδόν αναπόφευκτη.
Η άνοδος του λαϊκισμού και του πολιτικού εξτρεμισμού δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στην οικονομία.
Όμως η οικονομική ανασφάλεια αποτελεί σημαντικό μέρος της εξίσωσης.
Το παράδοξο του 21ου αιώνα
Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αντίφαση.
Το σύγχρονο χρηματοπιστωτικό σύστημα μπορεί να δημιουργεί τεράστιο πλούτο.
Μπορεί να χρηματοδοτεί τεχνολογικές επαναστάσεις.
Μπορεί να επιταχύνει την καινοτομία.
Μπορεί να χρηματοδοτεί επενδύσεις που διαφορετικά δεν θα πραγματοποιούνταν.
Αλλά το ίδιο σύστημα μπορεί επίσης να δημιουργεί:
υπερχρέωση, κερδοσκοπικές φούσκες, ανισότητες, πολιτική συγκέντρωση ισχύος και επαναλαμβανόμενες χρηματοπιστωτικές κρίσεις.
Το ερώτημα επομένως δεν είναι αν πρέπει να καταργηθεί η αγορά.
Το πραγματικό ερώτημα είναι:
Ποιοι κανόνες πρέπει να διέπουν την αγορά ώστε η χρηματοπιστωτική καινοτομία να υπηρετεί την πραγματική οικονομία αντί να την υποτάσσει;
Και μετά έρχεται η κλιματική κρίση
Η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο σοβαρή όταν προσθέσουμε την κλιματική αλλαγή.
Ένα οικονομικό σύστημα που απαιτεί διαρκή ανάπτυξη, αυξανόμενη κατανάλωση και συνεχή διεύρυνση των χρηματοπιστωτικών ροών λειτουργεί μέσα σε έναν πλανήτη με πεπερασμένους φυσικούς πόρους.
Αυτό δημιουργεί μια σύγκρουση που δεν μπορεί να λυθεί αποκλειστικά με περισσότερη πίστωση.
Η κλιματική κρίση απαιτεί τεράστιες επενδύσεις σε ενέργεια, δίκτυα, μεταφορές, κατοικία και υποδομές.
Απαιτεί όμως και διαφορετικές προτεραιότητες για το κεφάλαιο.
Το ερώτημα είναι αν οι αγορές μπορούν από μόνες τους να κατευθύνουν αρκετούς πόρους προς αυτή την κατεύθυνση ή αν χρειάζεται πολύ ισχυρότερος δημόσιος σχεδιασμός.
Είναι πράγματι «αναπόφευκτη» η κατάρρευση;
Εδώ χρειάζεται προσοχή.
Το γεγονός ότι το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα είναι τεράστιο, σύνθετο και heavily leveraged δεν σημαίνει ότι μια νέα παγκόσμια κατάρρευση είναι βέβαιη.
Οι κεντρικές τράπεζες και οι κυβερνήσεις έχουν πλέον πολύ περισσότερα εργαλεία από ό,τι πριν από την κρίση του 2008.
Υπάρχουν αυστηρότερες απαιτήσεις κεφαλαίων για τις τράπεζες, μηχανισμοί εποπτείας και εργαλεία αντιμετώπισης συστημικών κινδύνων.
Ταυτόχρονα όμως, η ανάπτυξη του shadow banking σημαίνει ότι ένα σημαντικό κομμάτι του κινδύνου έχει μετακινηθεί σε περιοχές όπου η εποπτεία είναι διαφορετική και συχνά πιο δύσκολη.
Επομένως, το σωστό ερώτημα δεν είναι:
«Πότε θα καταρρεύσει το σύστημα;»
Αλλά:
«Πόσο μεγάλη είναι η ανθεκτικότητα του συστήματος όταν ένας σοβαρός κλυδωνισμός εμφανιστεί σε έναν από τους λιγότερο ορατούς κρίκους του;»
Ο Lenin, ο Musk και το πραγματικό πρόβλημα
Η σύνδεση του Lenin με τον Musk μπορεί να φαίνεται υπερβολική.
Στην πραγματικότητα όμως χρησιμοποιείται για να περιγράψει μια βαθύτερη αντίθεση.
Από τη μία πλευρά, υπάρχει μια νέα οικονομική ελίτ με τεράστια συγκέντρωση πλούτου και επιρροής.
Από την άλλη, υπάρχει ένα μεγάλο τμήμα της κοινωνίας που αντιμετωπίζει ακριβότερη στέγαση, επισφαλή εργασία, υψηλό κόστος ζωής και αίσθηση απώλειας ελέγχου.
Ανάμεσα στα δύο βρίσκεται ένα χρηματοπιστωτικό σύστημα που λειτουργεί με τεράστιες ποσότητες ιδιωτικού χρέους και ολοένα μεγαλύτερη εξάρτηση από μη τραπεζικούς χρηματοπιστωτικούς μηχανισμούς.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η επανάσταση είναι αναπόφευκτη.
Σημαίνει ότι η κοινωνική και πολιτική πίεση αυξάνεται όταν η οικονομική ισχύς συγκεντρώνεται πολύ περισσότερο από την πολιτική λογοδοσία.
Η μεγάλη επιλογή
Το πρόβλημα επομένως δεν είναι ο Elon Musk.
Ούτε είναι αποκλειστικά η Wall Street.
Ούτε το shadow banking.
Ούτε οι κεντρικές τράπεζες.
Το πρόβλημα είναι η αλληλεπίδραση όλων αυτών μέσα σε ένα οικονομικό σύστημα όπου το χρήμα, η πίστωση, η τεχνολογία και η πολιτική ισχύς έχουν γίνει εξαιρετικά συγκεντρωμένα.
Η πραγματική πρόκληση του 21ου αιώνα είναι να δημιουργηθεί ένα σύστημα στο οποίο:
η χρηματοδότηση θα υπηρετεί την παραγωγή, η τεχνολογία την κοινωνία, η οικονομική ανάπτυξη δεν θα καταστρέφει το περιβάλλον και η πολιτική εξουσία δεν θα μετατρέπεται σε προέκταση του ιδιωτικού πλούτου.
Αν αυτό δεν επιτευχθεί, η «επαναστατική κατάσταση» του Lenin μπορεί να επιστρέψει όχι ως επανάσταση με την κλασική έννοια, αλλά ως βαθιά κρίση νομιμοποίησης του ίδιου του οικονομικού και πολιτικού συστήματος.
Και τότε το ερώτημα δεν θα είναι ποιος είναι ο πλουσιότερος άνθρωπος στον κόσμο.
Θα είναι πολύ πιο δύσκολο:
Ποιος ελέγχει τελικά το χρήμα, την οικονομία και την πολιτική εξουσία;
Γιατί όταν η οικονομική ισχύς ξεπερνά κατά πολύ τη δημοκρατική λογοδοσία, η κοινωνική σταθερότητα δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη.
Και αυτή ίσως είναι η πραγματική προειδοποίηση πίσω από την «επαναστατική κατάσταση» που περιγράφει η Pettifor.
Μείνετε μπροστά στις εξελίξεις — κάντε Like στο Facebook
Από το newsroom
Γράφει η Σκεύω Πινότση
-Posted by Anexartitos.Ta.Neα
Αν θέλετε να μαθαίνετε παράλληλα όσα σημαντικά διαδραματίζονται στα ελληνικά και ξένα media κάντε like στην σελίδα στο Facebook πατώντας εδώ.click here
Δημοσίευση σχολίου
.Τα σχόλια υπάρχουν για να συνεισφέρουν οι αναγνώστες στο διάλογο.
. Ο καθένας έχει δικαίωμα να εκφράζει ελεύθερα τις απόψεις του.
. Αυτό δεν σημαίνει ότι υιοθετούμε τις απόψεις αυτές.
. Συκοφαντικά ή υβριστικά σχόλια και greeklish αφαιρούνται όπου εντοπίζονται.
. Η ευθύνη των σχολίων (αστική και ποινική) βαρύνει τους σχολιαστές και μόνον αυτούς.
. Η ταυτότητα των σχολιαστών είναι γνωστή μόνο στην Google.
. Όποιος θίγεται μπορεί να επικοινωνεί στο email μας.
. Περισσότερα στους όρους χρήσης.. Ευχαριστούμε για την κατανόησή σας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου