ΑΠΟ ΤΗ ΜΟΣΟΥΛΗ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ: ΟΤΑΝ Η ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΥΓΚΡΟΥΕΤΑΙ ΜΕ ΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΔΙΚΑΙΟ...
Μπορεί η ιστορία του 1919–1922 να μας διδάξει κάτι για το σημερινό ελληνοτουρκικό ζήτημα;
Υπάρχει ένας πειρασμός στην ανάλυση των διεθνών σχέσεων: να αντιμετωπίζουμε το διεθνές δίκαιο σαν να λειτουργεί ανεξάρτητα από την ισχύ και τα συμφέροντα των κρατών.
Η ιστορία, όμως, είναι πιο σύνθετη.
Το διεθνές δίκαιο έχει τεράστια σημασία. Καθορίζει δικαιώματα, υποχρεώσεις, σύνορα και διαδικασίες. Όμως η εφαρμογή των κανόνων γίνεται μέσα σε ένα διεθνές σύστημα όπου οι μεγάλες δυνάμεις υπολογίζουν ταυτόχρονα την ασφάλεια, την ενέργεια, τις εμπορικές οδούς, τις συμμαχίες και τη γενικότερη ισορροπία ισχύος.
Αυτό ακριβώς κάνει την περίοδο 1919–1922 τόσο ενδιαφέρουσα για τη σημερινή Ελλάδα.
1. Το μάθημα της Μικράς Ασίας
Η ελληνική Μικρασιατική Εκστρατεία δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο με στρατιωτικούς όρους.
Η σύγχρονη ιστοριογραφία επισημαίνει ότι η ελληνική στρατηγική επηρεαζόταν ταυτόχρονα από διπλωματία, οικονομία, εσωτερική πολιτική, διεθνή νομιμοποίηση και στρατιωτική ισχύ.
Η Ελλάδα του 1919 εισήλθε στη Μικρά Ασία μέσα σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν διαφορετικούς και συχνά ανταγωνιστικούς στόχους.
Η βρετανική υποστήριξη προς την ελληνική παρουσία δεν ήταν απλώς συναισθηματική. Συνδεόταν με τη βρετανική στρατηγική για την Ανατολική Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή. Η Ιταλία είχε δικές της εδαφικές και αποικιακές επιδιώξεις. Η Γαλλία είχε διαφορετικές προτεραιότητες. Οι ΗΠΑ ακολούθησαν διαφορετική πορεία.
Η μελέτη του Michael Llewellyn-Smith στο Cambridge επισημαίνει χαρακτηριστικά ότι υπήρχαν σημαντικές διαφορές μεταξύ Βρετανίας, Γαλλίας, Ιταλίας και ΗΠΑ και ότι η ελληνική πολιτική στη Μικρά Ασία εξαρτήθηκε σε σημαντικό βαθμό από τη βρετανική υποστήριξη.
Και όταν οι συσχετισμοί άλλαξαν, η Ελλάδα βρέθηκε σε πολύ πιο δύσκολη θέση.
Αυτό είναι το πρώτο μάθημα:
Οι συμμαχίες είναι ισχυρές όταν τα συμφέροντα των συμμάχων συμπίπτουν. Δεν είναι ασφαλιστήριο συμβόλαιο ανεξάρτητο από τις μεταβολές του διεθνούς συστήματος.
2. Η Μοσούλη και η «πολιτική του πετρελαίου»
Η περίπτωση της Μοσούλης είναι ακόμη πιο αποκαλυπτική.
Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η περιοχή της Μοσούλης βρέθηκε στο επίκεντρο βρετανοτουρκικής αντιπαράθεσης. Το ζήτημα είχε εδαφική, στρατηγική και ενεργειακή διάσταση.
Η ακαδημαϊκή έρευνα για τη Μοσούλη έχει αναδείξει τον ρόλο του πετρελαίου στη βρετανική και γαλλική πολιτική και τη σύνδεση μεταξύ ενεργειακής ασφάλειας και διεθνούς στρατηγικής.
Τελικά, το 1926 η Τουρκία αποδέχθηκε τη διευθέτηση των συνόρων με το Ιράκ, ενώ συμφωνήθηκε και συμμετοχή της Τουρκίας στα πετρελαϊκά έσοδα.
Το μάθημα δεν είναι ότι:
«Οι Άγγλοι πήραν το πετρέλαιο και εγκατέλειψαν την Ελλάδα.»
Αυτό θα ήταν υπεραπλούστευση.
Το ουσιαστικότερο συμπέρασμα είναι:
Όταν ένας πόρος αποκτά στρατηγική αξία, μεταβάλλεται και ο υπολογισμός των Μεγάλων Δυνάμεων.
Και αυτό μας φέρνει στο Αιγαίο.
3. Το σημερινό «μεγάλο παιχνίδι» είναι μεγαλύτερο από το πετρέλαιο
Εάν στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο υπάρχει σημαντικός ενεργειακός και ορυκτός πλούτος — και εφόσον αυτός επιβεβαιωθεί οικονομικά και τεχνικά — το ενδιαφέρον δεν θα περιοριστεί στην αξία του ίδιου του κοιτάσματος.
Θα αφορά:
ενέργεια → ΑΟΖ → θαλάσσιες ζώνες → αγωγούς → LNG → ηλεκτρικές διασυνδέσεις → υποθαλάσσια καλώδια → λιμάνια → ναυτιλία → στρατηγικές υποδομές → ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης.
Άρα το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο:
«Πόσο πετρέλαιο ή φυσικό αέριο υπάρχει;»
Αλλά:
«Ποιος θα έχει δικαιοδοσία, πρόσβαση και δυνατότητα αξιοποίησης των στρατηγικών πόρων και των διαδρομών μεταφοράς τους;»
Αυτό είναι πολύ μεγαλύτερο γεωπολιτικό ζήτημα.
4. Και εδώ εμφανίζεται η Τουρκία
Η Τουρκία δεν χρειάζεται απαραίτητα να επιδιώξει έναν μεγάλο πόλεμο για να αυξήσει τη διαπραγματευτική της ισχύ.
Μπορεί να επιδιώξει κάτι πολύ πιο σύνθετο:
δημιουργία πίεσης → διαπραγμάτευση → διεθνοποίηση → παρέμβαση συμμάχων → «αποκλιμάκωση» → νέο status quo.
Αυτό είναι το σενάριο που πρέπει να εξετάζει ένας στρατηγικός αναλυτής.
Όχι επειδή γνωρίζουμε ότι αυτό είναι το τουρκικό σχέδιο.
Αλλά επειδή είναι ένας πιθανός μηχανισμός κρατικής στρατηγικής.
5. Το πρόβλημα της Ελλάδας δεν είναι μόνο η Τουρκία
Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο σημείο.
Σε μια μεγάλη ελληνοτουρκική κρίση, η Ελλάδα δεν θα διαπραγματεύεται μόνο με την Τουρκία.
Θα βρίσκεται απέναντι σε ένα πολύ μεγαλύτερο σύστημα συμφερόντων:
ΗΠΑ → ΝΑΤΟ → ΕΕ → ευρωπαϊκές ενεργειακές ανάγκες → Μέση Ανατολή → Μαύρη Θάλασσα → Ουκρανία → Ιράν → Ανατολική Μεσόγειος.
Κάθε ένας από αυτούς τους παράγοντες θα έχει διαφορετικές προτεραιότητες.
Και εδώ βρίσκεται ο πραγματικός κίνδυνος.
Όχι απαραίτητα:
«Οι σύμμαχοι θα εγκαταλείψουν την Ελλάδα.»
Αλλά:
«Οι σύμμαχοι μπορεί να θέλουν τόσο πολύ να αποφύγουν μια νέα περιφερειακή κρίση, ώστε να πιέσουν και τις δύο πλευρές για έναν συμβιβασμό.»
Αυτό είναι τελείως διαφορετικό.
6. Η λέξη-κλειδί: ΑΠΟΚΛΙΜΑΚΩΣΗ
Η αποκλιμάκωση είναι θεμιτός και αναγκαίος στόχος.
Αλλά ένας στρατηγικός αναλυτής πρέπει να κάνει την κρίσιμη ερώτηση:
Αποκλιμάκωση προς ποια κατάσταση;
Υπάρχουν τρία διαφορετικά πράγματα:
Α. Αποκλιμάκωση
Σταματά η κρίση.
Β. Επαναφορά στο προηγούμενο status quo
Οι δυνάμεις αποσύρονται και η προηγούμενη κατάσταση αποκαθίσταται.
Γ. Νομιμοποίηση νέου τετελεσμένου
Δημιουργείται μια νέα κατάσταση και στη συνέχεια οι σύμμαχοι ζητούν από όλους να «ζήσουν με αυτή».
Το Γ είναι το πραγματικό στρατηγικό πρόβλημα.
7. Ίμια: το μάθημα δεν είναι ότι «η Ελλάδα έχασε νομικά τα Ίμια»
Αυτό χρειάζεται μεγάλη ακρίβεια.
Η κρίση των Ιμίων δεν αποτέλεσε νομική μεταβίβαση της κυριαρχίας των νησίδων στην Τουρκία.
Όμως δημιούργησε μια κατάσταση στην οποία η ελληνική και τουρκική θέση παρέμειναν αντιμέτωπες και η Τουρκία ενίσχυσε στη συνέχεια το ευρύτερο αφήγημα των «γκρίζων ζωνών».
Άρα το στρατηγικό μάθημα είναι:
Μια κρίση μπορεί να λήξει χωρίς να λυθεί το πρόβλημα.
Και αυτό είναι κάτι τελείως διαφορετικό από μια οριστική ειρηνευτική διευθέτηση.
8. Κύπρος: ακόμη πιο σκληρό μάθημα
Η Κύπρος δείχνει κάτι ακόμη πιο σημαντικό.
Το διεθνές δίκαιο μπορεί να διατηρεί μια νομική θέση επί δεκαετίες, αλλά η de facto κατάσταση μπορεί να παραμένει εξαιρετικά δύσκολο να ανατραπεί.
Η διεθνής κοινότητα δεν έχει αναγνωρίσει την αυτοανακηρυχθείσα «ΤΔΒΚ» ως ανεξάρτητο κράτος.
Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι η πραγματικότητα επί του εδάφους εξαφανίστηκε.
Ακριβώς εκεί βρίσκεται η διαφορά:
Νομική θέση ≠ πραγματικός έλεγχος.
Ένα κράτος πρέπει να διαθέτει και τα δύο.
9. Το πιθανό λάθος της Ελλάδας
Το μεγαλύτερο λάθος θα ήταν να θεωρήσει:
«Έχουμε το διεθνές δίκαιο με το μέρος μας, άρα το πρόβλημα λύθηκε.»
Δεν λύθηκε.
Το διεθνές δίκαιο είναι πολύ ισχυρό εργαλείο.
Αλλά χρειάζεται:
διπλωματική ισχύ + οικονομική ισχύ + συμμαχίες + στρατιωτική αποτροπή + εθνική στρατηγική συνέπεια.
Αυτό δεν σημαίνει επιθετική πολιτική.
Σημαίνει ικανότητα αποτροπής.
10. Το ακόμη μεγαλύτερο λάθος θα ήταν το αντίθετο
Να πει κάποιος:
«Οι σύμμαχοι μπορεί να μας πιέσουν, άρα δεν κάνουμε τίποτα.»
Αυτό επίσης είναι επικίνδυνο.
Γιατί τότε η απειλή τρίτου κράτους μπορεί να μετατραπεί σε de facto βέτο πάνω στην άσκηση ελληνικών δικαιωμάτων.
Η στρατηγική λογική πρέπει να είναι διαφορετική:
Δεν επιδιώκουμε σύγκρουση. Δεν αποδεχόμαστε όμως και την απειλή σύγκρουσης ως μόνιμο μηχανισμό ακύρωσης των δικαιωμάτων μας.
11. Τι θα έπρεπε να κάνει ένας στρατηγικός σχεδιασμός;
Εάν η Ελλάδα θεωρεί ότι κάποια δικαιώματά της πρέπει να ασκηθούν, η προετοιμασία δεν πρέπει να ξεκινήσει την ημέρα της κρίσης.
Θα πρέπει προηγουμένως να έχει δημιουργήσει:
Νομικό βάθος
Σαφή τεκμηρίωση των θέσεών της και συνεπή χρήση του διεθνούς δικαίου.
Διπλωματικό βάθος
Εξήγηση των ελληνικών θέσεων στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και στους βασικούς διεθνείς εταίρους.
Οικονομικό βάθος
Ενεργειακές και εμπορικές συνεργασίες που δημιουργούν κοινά συμφέροντα.
Συμμαχικό βάθος
Όχι απλώς «φιλικές σχέσεις», αλλά πραγματικές αλληλεξαρτήσεις.
Αμυντικό βάθος
Αξιόπιστη αποτροπή, ώστε κανείς να μη θεωρεί εύκολο έναν εκβιασμό μέσω στρατιωτικής πίεσης.
Πολιτικό βάθος
Σταθερή εθνική γραμμή που δεν αλλάζει κάθε φορά που αλλάζει κυβέρνηση.
12. Το κρίσιμο γεωστρατηγικό ερώτημα
Και εδώ φτάνουμε στο ερώτημα που, κατά τη γνώμη μου, αξίζει να απασχολήσει σοβαρά τους Έλληνες στρατηγικούς αναλυτές:
Εάν στο μέλλον η Ανατολική Μεσόγειος αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη ενεργειακή και στρατηγική αξία, θα θέλουν οι Μεγάλες Δυνάμεις να επιλύσουν πραγματικά τις ελληνοτουρκικές διαφορές ή απλώς να τις διαχειριστούν ώστε να μην επηρεάζουν τα ευρύτερα συμφέροντά τους;
Αυτό είναι διαφορετικό από το ερώτημα:
«Ποιος έχει δίκιο;»
Και τα δύο είναι σημαντικά.
Αλλά το δεύτερο είναι γεωστρατηγικό ερώτημα.
13. Το ιστορικό μάθημα του 1919–1926
Η Μικρά Ασία και η Μοσούλη δείχνουν ότι οι Μεγάλες Δυνάμεις μπορούν να αλλάξουν προτεραιότητες.
Το 1919 μια Ελλάδα μπορεί να φαίνεται χρήσιμη σε ένα συγκεκριμένο στρατηγικό σχέδιο.
Το 1922 η ίδια Ελλάδα μπορεί να έχει γίνει λιγότερο χρήσιμη.
Και το 1926 η Τουρκία μπορεί να είναι πλέον ένας παράγοντας με τον οποίο οι Μεγάλες Δυνάμεις πρέπει να συνεννοηθούν.
Η μελέτη της περιόδου από το Cambridge αναδεικνύει ακριβώς αυτή τη μεταβολή των σχέσεων και των συμφερόντων των Μεγάλων Δυνάμεων.
Η Μοσούλη προσθέτει την ενεργειακή διάσταση: η έρευνα δείχνει ότι η «πολιτική του πετρελαίου» ήταν σημαντικός παράγοντας στις βρετανικές και γαλλικές στρατηγικές.
14. Το σημερινό συμπέρασμα
Δεν πρέπει να περιμένουμε να επαναληφθεί το 1922.
Πρέπει όμως να έχουμε μάθει από τον μηχανισμό που οδήγησε στο 1922.
Ο μηχανισμός είναι:
Μεγάλη στρατηγική σύγκρουση
↓
μεταβολή συμφερόντων Μεγάλων Δυνάμεων
↓
αλλαγή συμμαχιών
↓
πίεση για αποκλιμάκωση
↓
νέος συμβιβασμός
↓
κίνδυνος δημιουργίας νέου status quo
Αυτός ο μηχανισμός μπορεί να εμφανιστεί σε διαφορετικές εποχές με εντελώς διαφορετικούς πρωταγωνιστές.
15. Το τελικό ερώτημα για την Ελλάδα
Η Ελλάδα δεν μπορεί να γνωρίζει ποια θα είναι τα συμφέροντα των ΗΠΑ, της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Βρετανίας ή οποιασδήποτε άλλης μεγάλης δύναμης σε δέκα χρόνια.
Μπορεί όμως να φροντίσει ώστε τα συμφέροντά τους να συνδέονται όσο γίνεται περισσότερο με τη σταθερότητα και την ασφάλεια της Ελλάδας.
Αυτό είναι υψηλή στρατηγική.
Όχι:
«Ποιος είναι φίλος μας;»
Αλλά:
«Πώς κάνουμε τη σταθερή και ισχυρή Ελλάδα να αποτελεί μέρος της λύσης για τους συμμάχους της και όχι αντικείμενο διαπραγμάτευσης μεταξύ τρίτων;»
Και ίσως αυτή είναι η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα στο 1919 και στο 2026.
Η Ελλάδα σήμερα δεν είναι η μικρή χώρα που περιμένει να αποφασίσουν άλλοι για την τύχη της.
Είναι μέλος της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, διαθέτει σημαντική γεωγραφική θέση, ενεργειακές και ναυτιλιακές υποδομές και μπορεί να δημιουργήσει δικό της στρατηγικό βάθος.
Το ζητούμενο επομένως δεν είναι να περιμένει από τους συμμάχους να «σώσουν» τα ελληνικά συμφέροντα.
Είναι να φτάσει σε ένα σημείο όπου:
η υπεράσπιση των ελληνικών συμφερόντων να συμπίπτει όσο γίνεται περισσότερο με τα συμφέροντα των συμμάχων.
Τότε η Ελλάδα δεν θα είναι ο αδύναμος κρίκος που ζητά από τους άλλους να αποφασίσουν.
Θα είναι παράγοντας που οι άλλοι θα χρειάζονται.
Σημείωση αναλυτή
Το άρθρο αυτό δεν υποστηρίζει ότι υπάρχει σήμερα οργανωμένο σχέδιο των ΗΠΑ, της ΕΕ ή άλλων δυνάμεων να πιέσουν την Ελλάδα σε εδαφικές παραχωρήσεις, ούτε ότι η Τουρκία προετοιμάζει επανάληψη του 1919–22. Αυτά θα ήταν ισχυρισμοί που απαιτούν συγκεκριμένα αποδεικτικά στοιχεία.
Η χρησιμότητα της ιστορικής σύγκρισης βρίσκεται αλλού: στην αναγνώριση των μηχανισμών μέσω των οποίων μεταβάλλονται τα συμφέροντα των μεγάλων δυνάμεων και, μαζί τους, το περιθώριο ελιγμών μιας μικρότερης χώρας.
Μείνετε μπροστά στις εξελίξεις — κάντε Like στο Facebook
Από το newsroom
Γράφει o Κωνσταντίνος Παλαιολόγος
-Posted by Anexartitos.Ta.Neα
Αν θέλετε να μαθαίνετε παράλληλα όσα σημαντικά διαδραματίζονται στα ελληνικά και ξένα media κάντε like στην σελίδα στο Facebook πατώντας εδώ.click here
Δημοσίευση σχολίου
.Τα σχόλια υπάρχουν για να συνεισφέρουν οι αναγνώστες στο διάλογο.
. Ο καθένας έχει δικαίωμα να εκφράζει ελεύθερα τις απόψεις του.
. Αυτό δεν σημαίνει ότι υιοθετούμε τις απόψεις αυτές.
. Συκοφαντικά ή υβριστικά σχόλια και greeklish αφαιρούνται όπου εντοπίζονται.
. Η ευθύνη των σχολίων (αστική και ποινική) βαρύνει τους σχολιαστές και μόνον αυτούς.
. Η ταυτότητα των σχολιαστών είναι γνωστή μόνο στην Google.
. Όποιος θίγεται μπορεί να επικοινωνεί στο email μας.
. Περισσότερα στους όρους χρήσης.. Ευχαριστούμε για την κατανόησή σας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου