Ο πόλεμος είναι μια κομπίνα; Από τον Σμέντλεϊ Μπάτλερ στη σύγχρονη πολεμική οικονομία...
Όταν κάποιοι πεθαίνουν και κάποιοι άλλοι κερδίζουν
«Ο πόλεμος είναι μια κομπίνα».
Η φράση αυτή, που συνδέθηκε με τον Αμερικανό υποστράτηγο του Σώματος Πεζοναυτών Σμέντλεϊ Ντ. Μπάτλερ, παραμένει σχεδόν έναν αιώνα μετά την έκδοση του βιβλίου του War Is a Racket το 1935, εξαιρετικά επίκαιρη.
Ο Μπάτλερ δεν ήταν ένας θεωρητικός που παρατηρούσε τον πόλεμο από απόσταση. Ήταν ένας από τους πλέον παρασημοφορημένους στρατιωτικούς στην ιστορία του Σώματος Πεζοναυτών των Ηνωμένων Πολιτειών. Υπηρέτησε σε πολεμικές επεμβάσεις και στρατιωτικές επιχειρήσεις σε πολλές περιοχές του κόσμου και, μετά την αποστράτευσή του, άρχισε να ασκεί μια σκληρή κριτική στον τρόπο με τον οποίο οι μεγάλες δυνάμεις χρησιμοποιούσαν τη στρατιωτική τους ισχύ.
Η βασική του θέση ήταν απλή αλλά βαθιά ενοχλητική:
Στον πόλεμο, εκείνοι που πληρώνουν το μεγαλύτερο τίμημα δεν είναι συνήθως εκείνοι που λαμβάνουν τις αποφάσεις — ούτε εκείνοι που αποκομίζουν τα μεγαλύτερα οικονομικά οφέλη.
Οι στρατιώτες πολεμούν. Οι οικογένειες θρηνούν. Οι κοινωνίες καταστρέφονται. Τα κράτη φορτώνονται χρέη.
Και την ίδια στιγμή, ορισμένες επιχειρήσεις μπορούν να βλέπουν τις παραγγελίες, τα συμβόλαια και τα κέρδη τους να αυξάνονται.
Η εμπειρία ενός στρατιωτικού που στράφηκε εναντίον του πολέμου
Ο Σμέντλεϊ Μπάτλερ είχε περάσει μεγάλο μέρος της ζωής του στην υπηρεσία του αμερικανικού στρατού. Ωστόσο, μετά την αποστράτευσή του, παρουσίασε μια πολύ διαφορετική ερμηνεία των στρατιωτικών επεμβάσεων στις οποίες είχε συμμετάσχει.
Σε μια από τις πιο γνωστές τοποθετήσεις του, περιέγραψε τον εαυτό του ως άνθρωπο που είχε λειτουργήσει σαν «μπράβος» για ισχυρά οικονομικά συμφέροντα.
Η ουσία της κριτικής του ήταν ότι η στρατιωτική ισχύς μιας μεγάλης χώρας δεν χρησιμοποιείται πάντοτε αποκλειστικά για την άμυνα, την ελευθερία ή τη δημοκρατία. Μπορεί επίσης να λειτουργήσει για την προστασία εμπορικών συμφερόντων, επενδύσεων, πρώτων υλών, τραπεζικών συμφερόντων και γεωπολιτικών ζωνών επιρροής.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πόλεμος ξεκινά για έναν και μόνο λόγο ή ότι όλες οι συγκρούσεις αποτελούν αποτέλεσμα μιας μυστικής συνωμοσίας οικονομικών ελίτ.
Σημαίνει όμως ότι το οικονομικό συμφέρον δεν μπορεί να αποκλειστεί από την ανάλυση του πολέμου.
Και ίσως το σημαντικότερο ερώτημα είναι το εξής:
Ποιος πληρώνει τον πόλεμο και ποιος κερδίζει από αυτόν;
Ο πόλεμος ως οικονομική δραστηριότητα
Ο πόλεμος είναι καταστροφή, αλλά η προετοιμασία και η διεξαγωγή του αποτελούν ταυτόχρονα μια τεράστια οικονομική δραστηριότητα.
Ένας σύγχρονος στρατός χρειάζεται όπλα, πυρομαχικά, αεροσκάφη, πλοία, άρματα, συστήματα επικοινωνίας, δορυφορικές υπηρεσίες, καύσιμα, μεταφορές, λογισμικό, ανταλλακτικά και εκατομμύρια διαφορετικά προϊόντα και υπηρεσίες.
Όλα αυτά αγοράζονται.
Και πίσω από αυτές τις αγορές βρίσκονται εταιρείες, εργολάβοι, βιομηχανίες και επενδυτές.
Σε μια περίοδο πολέμου ή αυξημένης στρατιωτικής έντασης, τα κράτη μπορούν να αυξήσουν δραματικά τις αμυντικές τους δαπάνες. Νέες παραγγελίες δημιουργούνται, παλιά οπλικά συστήματα αντικαθίστανται και η παραγωγή επεκτείνεται.
Για τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στον αμυντικό τομέα, οι κρατικές συμβάσεις μπορούν να αποτελέσουν τεράστια πηγή εσόδων.
Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ισχυρές πλευρές της κριτικής του Μπάτλερ:
Ο πόλεμος μπορεί να είναι εθνική τραγωδία για εκατομμύρια ανθρώπους και ταυτόχρονα οικονομική ευκαιρία για συγκεκριμένους τομείς της οικονομίας.
Αυτές οι δύο πραγματικότητες μπορούν να συνυπάρχουν.
Ποιοι πληρώνουν;
Το οικονομικό κόστος του πολέμου δεν εξαφανίζεται.
Χρηματοδοτείται από κρατικούς προϋπολογισμούς, φορολογία και δημόσιο δανεισμό. Με άλλα λόγια, σημαντικό μέρος του κόστους μεταφέρεται στην κοινωνία.
Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο κόστος, πολύ δυσκολότερο να υπολογιστεί.
Είναι το ανθρώπινο κόστος.
Οι στρατιώτες που στέλνονται στο μέτωπο προέρχονται, σε μεγάλο βαθμό, από τις κοινωνικές τάξεις που δεν διαθέτουν πολιτική ή οικονομική εξουσία. Οι ίδιοι οι πολιτικοί ηγέτες, οι μεγαλομέτοχοι και τα ανώτατα στελέχη των επιχειρήσεων σπάνια βρίσκονται στην πρώτη γραμμή.
Η απόσταση ανάμεσα σε εκείνον που αποφασίζει και σε εκείνον που πολεμά είναι συχνά τεράστια.
Ο ένας μπορεί να υπογράφει μια απόφαση μέσα σε ένα κυβερνητικό γραφείο.
Ο άλλος μπορεί να βρίσκεται λίγες ημέρες αργότερα σε ένα πεδίο μάχης.
Και αυτή η ανισότητα στην κατανομή του κινδύνου είναι ίσως μία από τις σημαντικότερες διαστάσεις κάθε πολέμου.
Από τον Μπάτλερ στον Μαρξ
Η κριτική αυτή συνδέεται εύκολα με μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από τον καπιταλισμό, την εργασία και τη συσσώρευση του πλούτου.
Ο Καρλ Μαρξ έγραψε:
«Το κεφάλαιο είναι νεκρή εργασία, η οποία, σαν βρικόλακας, ζει μόνο ρουφώντας ζωντανή εργασία.»
Η μεταφορά είναι σκληρή, αλλά η βασική ιδέα είναι ότι ο πλούτος και το κεφάλαιο δεν δημιουργούνται από μόνα τους. Στηρίζονται στην ανθρώπινη εργασία.
Αν μεταφέρουμε αυτή τη συζήτηση στην πολεμική οικονομία, προκύπτει ένα ακόμη πιο σκοτεινό ερώτημα:
Τι συμβαίνει όταν η ανθρώπινη εργασία δεν παράγει μόνο αγαθά, αλλά χρησιμοποιείται και για την παραγωγή των μέσων καταστροφής;
Εργαζόμενοι κατασκευάζουν όπλα.
Φορολογούμενοι χρηματοδοτούν στρατιωτικούς προϋπολογισμούς.
Στρατιώτες χρησιμοποιούν τα όπλα.
Και εταιρείες αποκομίζουν έσοδα από την παραγωγή και την πώλησή τους.
Το σύστημα δεν χρειάζεται απαραίτητα να έχει ως σκοπό τη δημιουργία πολέμου για να παράγει κέρδη από αυτόν.
Αρκεί να υπάρχει πόλεμος.
Και όταν υπάρχει πόλεμος, υπάρχει μια ολόκληρη οικονομία που ενεργοποιείται γύρω από αυτόν.
Είναι όλοι οι πόλεμοι «κομπίνες»;
Εδώ χρειάζεται προσοχή.
Η φράση του Μπάτλερ είναι ισχυρή, προκλητική και πολιτικά φορτισμένη. Δεν πρέπει όμως να χρησιμοποιείται ως απλοϊκή εξήγηση για κάθε σύγκρουση στην ιστορία.
Οι πόλεμοι μπορεί να ξεκινούν για πολλούς λόγους.
Εδαφικές διεκδικήσεις.
Γεωπολιτικός ανταγωνισμός.
Εθνικισμός.
Θρησκευτικές ή ιδεολογικές συγκρούσεις.
Αγώνας για φυσικούς πόρους.
Αυτοκρατορικές φιλοδοξίες.
Εθνική ασφάλεια.
Εσωτερικές πολιτικές κρίσεις.
Οικονομικά συμφέροντα.
Συνήθως, οι πραγματικές αιτίες είναι ένα σύνθετο μείγμα αυτών των παραγόντων.
Θα ήταν λοιπόν υπερβολικό να υποστηρίξει κανείς ότι κάθε πολιτικός που αποφασίζει στρατιωτική επέμβαση το κάνει αποκλειστικά για να αυξηθεί η αξία των μετοχών μιας εταιρείας όπλων.
Αυτό όμως δεν αναιρεί το βασικό πρόβλημα:
Ακόμη και όταν το κέρδος δεν είναι η αιτία ενός πολέμου, κάποιοι μπορούν να κερδίζουν τεράστια ποσά από τη συνέχισή του.
Και όταν δημιουργείται ένα οικονομικό σύστημα στο οποίο η καταστροφή μετατρέπεται σε αγορά, η ειρήνη παύει να είναι απλώς ένα ηθικό ζήτημα.
Γίνεται και οικονομικό.
Το στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα
Δεκαετίες μετά τον Μπάτλερ, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Ντουάιτ Αϊζενχάουερ προειδοποίησε για την αυξανόμενη επιρροή του «στρατιωτικοβιομηχανικού συμπλέγματος».
Η προειδοποίηση αυτή ήταν ιδιαίτερα σημαντική επειδή δεν προερχόταν από έναν αντιμιλιταριστή θεωρητικό, αλλά από έναν στρατιωτικό ηγέτη και πρόεδρο.
Η βασική ανησυχία ήταν ότι η στενή σχέση μεταξύ στρατιωτικών θεσμών, πολιτικής εξουσίας και μεγάλων βιομηχανιών θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα μόνιμο σύστημα συμφερόντων γύρω από τις αμυντικές δαπάνες.
Δεν χρειάζεται να φανταστούμε μια μυστική αίθουσα όπου κάποιοι αποφασίζουν να ξεκινήσουν πολέμους.
Τα συστήματα συμφερόντων μπορούν να λειτουργούν χωρίς μια κεντρική συνωμοσία.
Μια εταιρεία θέλει περισσότερες πωλήσεις.
Ένας πολιτικός θέλει θέσεις εργασίας στην περιφέρειά του.
Ένας στρατιωτικός οργανισμός θέλει μεγαλύτερο προϋπολογισμό.
Ένας επενδυτής θέλει υψηλότερες αποδόσεις.
Ένα κράτος θέλει περισσότερη στρατιωτική ισχύ.
Όλα αυτά τα συμφέροντα μπορούν να αλληλεπιδρούν και να δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο η συνεχής στρατιωτική επέκταση θεωρείται φυσιολογική.
Η πιο δύσκολη ερώτηση: υπάρχει οικονομικό συμφέρον στην ειρήνη;
Οι κοινωνίες συχνά συζητούν πόσο κοστίζει η ειρήνη.
Πόσο κοστίζει η άμυνα.
Πόσο κοστίζει η ασφάλεια.
Πόσο κοστίζει η αποτροπή.
Ίσως όμως πρέπει να αντιστρέψουμε την ερώτηση.
Πόσο κοστίζει ο πόλεμος και σε ποιον;
Η απάντηση δεν μπορεί να μετρηθεί μόνο σε χρήματα.
Πόλεις καταστρέφονται.
Υποδομές εξαφανίζονται.
Οικογένειες διαλύονται.
Άνθρωποι σκοτώνονται ή τραυματίζονται.
Ολόκληρες γενιές μεγαλώνουν μέσα στον φόβο.
Και μετά τον πόλεμο, συχνά ακολουθεί μια δεύτερη οικονομική διαδικασία: η ανοικοδόμηση.
Ακόμη περισσότερες συμβάσεις.
Ακόμη περισσότερες κρατικές δαπάνες.
Ακόμη περισσότερα οικονομικά συμφέροντα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ανοικοδόμηση είναι από μόνη της κάτι κακό. Οι κατεστραμμένες κοινωνίες πρέπει να ξαναχτιστούν.
Αλλά η ιστορία μας αναγκάζει να θέσουμε ένα άβολο ερώτημα:
Πώς κατανέμεται ο πλούτος που δημιουργείται γύρω από την καταστροφή και την ανοικοδόμηση;
Ο πόλεμος ως πολιτική επιλογή
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος της φράσης «ο πόλεμος είναι μια κομπίνα» είναι να τη διαβάσουμε σαν να αποτελεί μια απόλυτη θεωρία που εξηγεί τα πάντα.
Η μεγαλύτερη αξία της, όμως, βρίσκεται αλλού.
Μας αναγκάζει να αμφισβητήσουμε τις επίσημες αφηγήσεις.
Να μην δεχόμαστε αδιαμαρτύρητα ότι κάθε στρατιωτική επέμβαση γίνεται για ανθρωπιστικούς ή δημοκρατικούς λόγους.
Να εξετάζουμε τα οικονομικά συμφέροντα που βρίσκονται πίσω από κάθε μεγάλη πολιτική απόφαση.
Να ρωτάμε ποιος χρηματοδοτεί, ποιος παράγει, ποιος αποφασίζει και ποιος κερδίζει.
Και πάνω απ' όλα:
Ποιος πεθαίνει;
Ο Σμέντλεϊ Μπάτλερ είχε γνωρίσει τον πόλεμο από μέσα.
Γι' αυτό η καταγγελία του εξακολουθεί να έχει ιδιαίτερο βάρος.
Δεν προερχόταν από κάποιον που δεν είχε δει ποτέ ένα πεδίο μάχης.
Προερχόταν από έναν άνθρωπο που είχε υπηρετήσει επί δεκαετίες μέσα στον στρατιωτικό μηχανισμό και, στο τέλος της ζωής του, κατέληξε σε ένα βαθιά ενοχλητικό συμπέρασμα.
Ο πόλεμος μπορεί να παρουσιάζεται με λέξεις όπως «πατρίδα», «ελευθερία», «ασφάλεια» και «δημοκρατία».
Αλλά πίσω από τις σημαίες και τις μεγάλες ομιλίες υπάρχουν πάντα πραγματικοί άνθρωποι, πραγματικά χρήματα και πραγματικά συμφέροντα.
Και ίσως η πιο σημαντική υποχρέωση μιας δημοκρατικής κοινωνίας είναι να μην σταματά ποτέ να ρωτά:
Ποιος αποφάσισε;
Ποιος πληρώνει;
Ποιος κερδίζει;
Και ποιος, τελικά, πληρώνει με τη ζωή του;
Γιατί όσο αυτές οι ερωτήσεις μένουν αναπάντητες, η προειδοποίηση του Σμέντλεϊ Μπάτλερ θα συνεχίζει να στοιχειώνει κάθε εποχή:
Ο πόλεμος μπορεί να παρουσιάζεται ως αναγκαίος.
Μπορεί να παρουσιάζεται ως ηρωικός.
Μπορεί να παρουσιάζεται ως αναπόφευκτος.
Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να εξετάζουμε ποιοι ωφελούνται από αυτόν.
Μείνετε μπροστά στις εξελίξεις — κάντε Like στο Facebook
Από το newsroom
Γράφει H Σκεύω Πινότση
-Posted by Anexartitos.Ta.Neα
Αν θέλετε να μαθαίνετε παράλληλα όσα σημαντικά διαδραματίζονται στα ελληνικά και ξένα media κάντε like στην σελίδα στο Facebook πατώντας εδώ.click here
Δημοσίευση σχολίου
.Τα σχόλια υπάρχουν για να συνεισφέρουν οι αναγνώστες στο διάλογο.
. Ο καθένας έχει δικαίωμα να εκφράζει ελεύθερα τις απόψεις του.
. Αυτό δεν σημαίνει ότι υιοθετούμε τις απόψεις αυτές.
. Συκοφαντικά ή υβριστικά σχόλια και greeklish αφαιρούνται όπου εντοπίζονται.
. Η ευθύνη των σχολίων (αστική και ποινική) βαρύνει τους σχολιαστές και μόνον αυτούς.
. Η ταυτότητα των σχολιαστών είναι γνωστή μόνο στην Google.
. Όποιος θίγεται μπορεί να επικοινωνεί στο email μας.
. Περισσότερα στους όρους χρήσης.. Ευχαριστούμε για την κατανόησή σας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου