Μαύρη Θάλασσα: Η Τουρκία «φρενάρει» προσωρινά τις διελεύσεις και το Montreux μπαίνει ξανά στο επίκεντρο...
Ανησυχία στην Άγκυρα μετά τα πλήγματα σε τουρκικά εμπορικά πλοία – Τι πραγματικά προβλέπει η Σύμβαση του Montreux και γιατί οι αναφορές περί «ακύρωσής» της είναι υπερβολικές
Η κλιμάκωση του πολέμου στη Μαύρη Θάλασσα και τα επαναλαμβανόμενα πλήγματα σε εμπορικά πλοία έχουν φέρει ξανά στο προσκήνιο ένα από τα σημαντικότερα γεωπολιτικά εργαλεία της Τουρκίας: τη Σύμβαση του Montreux και τον έλεγχο των Στενών του Βοσπόρου και των Δαρδανελλίων.
Τις τελευταίες ημέρες κυκλοφόρησαν δημοσιεύματα σύμφωνα με τα οποία η Άγκυρα περιόρισε ή ανέστειλε την έκδοση αδειών διέλευσης για εμπορικά πλοία που κατευθύνονταν προς τη Μαύρη Θάλασσα, με ιδιαίτερη αναφορά σε πλοία που είχαν προορισμό το ρωσικό Νοβοροσίσκ.
Η εξέλιξη προκάλεσε εύλογα ερωτήματα για το εάν η Τουρκία επιχειρεί να χρησιμοποιήσει τον έλεγχο των Στενών ως νέο μοχλό πίεσης προς τη Ρωσία.
Ωστόσο, η εικόνα που προκύπτει από τη διασταύρωση των διαθέσιμων πληροφοριών είναι πολύ πιο σύνθετη.
Δεν υπάρχει μέχρι στιγμής ένδειξη ότι η Τουρκία εγκατέλειψε ή «ακύρωσε de facto» τη Σύμβαση του Montreux. Αντίθετα, Τούρκοι αξιωματούχοι δήλωσαν στο Reuters ότι η διέλευση πλοίων προς τη Μαύρη Θάλασσα συνεχίζεται κανονικά και ότι τα μέτρα που ελήφθησαν ήταν προσωρινά και συνδέονταν με την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας.
Το πραγματικό ερώτημα επομένως είναι διαφορετικό:
Πόσο μακριά μπορεί να φτάσει η Άγκυρα στην εφαρμογή μέτρων ασφαλείας χωρίς να έρθει σε σύγκρουση με το καθεστώς του Montreux;
Τα τουρκικά πλοία βρέθηκαν στη γραμμή του πυρός
Η τουρκική αντίδραση δεν εμφανίστηκε από το πουθενά.
Στις 4 Αυγούστου, η Τουρκία κάλεσε τόσο τη Ρωσία όσο και την Ουκρανία να λάβουν άμεσα μέτρα για την προστασία της ναυσιπλοΐας στη Μαύρη Θάλασσα, μετά από επίθεση με drone σε τουρκικής ιδιοκτησίας πλοίο κοντά στο Νοβοροσίσκ, κατά την οποία τραυματίστηκαν μέλη του πληρώματος.
Είχε προηγηθεί και άλλο περιστατικό τον Ιούνιο, όταν τουρκικής ιδιοκτησίας, υπό σημαία Παναμά, φορτηγό πλοίο δέχθηκε επίθεση από μη επανδρωμένο αεροσκάφος ανοικτά του Τσορνομόρσκ της Ουκρανίας και τραυματίστηκαν δύο Τούρκοι πολίτες. Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών δήλωσε τότε ότι είχε μεταφέρει την ανησυχία της Άγκυρας στις αρχές και των δύο πλευρών.
Η τουρκική θέση είναι επομένως αρκετά σαφής: η Άγκυρα θεωρεί ότι η σύγκρουση έχει αρχίσει να μετατρέπει ολόκληρη τη Μαύρη Θάλασσα σε ζώνη κινδύνου για την εμπορική ναυτιλία.
Ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν ζήτησε μάλιστα μορατόριουμ στις επιθέσεις εναντίον εμπορικών πλοίων από τη Ρωσία και την Ουκρανία.
Τι συνέβη με τις άδειες διέλευσης;
Εδώ βρίσκεται το σημείο όπου η πραγματικότητα διαφέρει από ορισμένους εντυπωσιακούς τίτλους.
Δημοσιεύματα ανέφεραν ότι τουρκικές αρχές άρχισαν να καθυστερούν ή να μην εκδίδουν προσωρινά άδειες διέλευσης για ορισμένα πλοία που κατευθύνονταν προς τη Μαύρη Θάλασσα.
Η πληροφορία αυτή ήταν αρκετή για να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η Άγκυρα «έκλεισε τα Στενά» για τα ρωσικά εμπορικά πλοία.
Όμως το Reuters, επικαλούμενο Τούρκους αξιωματούχους, μετέδωσε στις 9 Αυγούστου ότι η διέλευση συνεχίζεται ομαλά. Οι ίδιοι αξιωματούχοι έκαναν λόγο για προσωρινά μέτρα ασφαλείας και υπογράμμισαν ότι η ναυσιπλοΐα συνεχίζεται στο πλαίσιο της Σύμβασης του Montreux.
Αυτό είναι κρίσιμο.
Άλλο είναι μια προσωρινή καθυστέρηση ή ενισχυμένος έλεγχος ασφαλείας και άλλο η μονομερής απαγόρευση διέλευσης μιας συγκεκριμένης κατηγορίας εμπορικών πλοίων.
Το δεύτερο θα δημιουργούσε πολύ σοβαρότερο ζήτημα συμβατότητας με το διεθνές καθεστώς των Στενών.
Τι προβλέπει πραγματικά το Montreux
Η Σύμβαση του Montreux υπογράφηκε στις 20 Ιουλίου 1936 και εξακολουθεί να αποτελεί το βασικό νομικό πλαίσιο για τη διέλευση από τα τουρκικά Στενά.
Το επίσημο κείμενο της Σύμβασης διατηρεί ως βασική αρχή την ελευθερία διέλευσης των εμπορικών πλοίων.
Σύμφωνα με το σχετικό παράρτημα, σε καιρό ειρήνης τα εμπορικά πλοία απολαμβάνουν πλήρη ελευθερία ναυσιπλοΐας και διέλευσης, ημέρα και νύχτα, ανεξαρτήτως σημαίας και φορτίου, με την επιφύλαξη των προβλεπόμενων υγειονομικών κανόνων και άλλων ειδικών ρυθμίσεων.
Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι η ίδια βασική αρχή διατηρείται και στην περίπτωση πολέμου όταν η Τουρκία παραμένει ουδέτερη.
Το κείμενο προβλέπει ότι τα εμπορικά πλοία συνεχίζουν να απολαμβάνουν ελευθερία διέλευσης υπό τους ίδιους βασικούς όρους.
Επομένως, η διατύπωση ότι η Τουρκία «κατήργησε de facto το Montreux» δεν ανταποκρίνεται στα σημερινά δεδομένα.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Τουρκία δεν έχει περιθώρια δράσης
Εδώ βρίσκεται η λεπτή νομική και πολιτική ισορροπία.
Η ίδια η τουρκική διπλωματική υπηρεσία υπογραμμίζει ότι η ελευθερία διέλευσης δεν σημαίνει «ελεύθερη και μη ρυθμιζόμενη» διέλευση.
Η Άγκυρα υποστηρίζει ότι έχει δικαίωμα να λαμβάνει μέτρα για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και της ανθρώπινης ζωής, στο πλαίσιο του διεθνούς δικαίου και των κανόνων που εφαρμόζονται στα Στενά.
Αυτό δίνει στην Τουρκία ένα σημαντικό περιθώριο για πρακτικά μέτρα ασφαλείας, ιδιαίτερα όταν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος από νάρκες, drones, πυραύλους ή άλλα πολεμικά μέσα.
Το όριο βρίσκεται στο κατά πόσο ένα τέτοιο μέτρο μετατρέπεται από ουδέτερη ρύθμιση ασφαλείας σε πολιτικό περιορισμό της διέλευσης συγκεκριμένης χώρας ή κατηγορίας πλοίων.
Εκεί θα άρχιζε μια πολύ πιο σοβαρή σύγκρουση με το πνεύμα και ενδεχομένως με τις συγκεκριμένες διατάξεις της Σύμβασης.
Η Τουρκία δεν θέλει να εμφανιστεί ότι παίρνει θέση υπέρ της μίας πλευράς
Η μέχρι τώρα στάση της Άγκυρας είναι χαρακτηριστική.
Η Τουρκία έχει υποστηρίξει την Ουκρανία σε σημαντικούς τομείς, αλλά ταυτόχρονα έχει διατηρήσει ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με τη Ρωσία.
Στο ζήτημα της ναυσιπλοΐας, η τουρκική κυβέρνηση δεν κατηγόρησε μόνο τη Μόσχα.
Αντίθετα, ζήτησε από Ρωσία και Ουκρανία να σταματήσουν τις επιθέσεις εναντίον εμπορικών πλοίων.
Αυτό είναι σημαντικό και για την αξιολόγηση των δημοσιευμάτων που παρουσιάζουν την τουρκική κίνηση ως προσπάθεια «αποκλεισμού της Ρωσίας».
Η Άγκυρα φαίνεται να επιδιώκει πρωτίστως να προστατεύσει τη δική της ναυτιλία και τα οικονομικά της συμφέροντα, χωρίς να εγκαταλείψει τη θέση του μεσολαβητή.
Γιατί το Νοβοροσίσκ έχει ιδιαίτερη σημασία
Η περιοχή του Νοβοροσίσκ είναι κρίσιμη για τη ρωσική οικονομία και τη ναυτιλία.
Αποτελεί σημαντικό λιμάνι για ενεργειακές και άλλες εμπορικές εξαγωγές και έχει βρεθεί επανειλημμένα στο στόχαστρο επιθέσεων κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Το πρόβλημα για την Τουρκία είναι ότι ένα πλοίο που κατευθύνεται προς το Νοβοροσίσκ δεν χρειάζεται να είναι ρωσικό.
Μπορεί να είναι τουρκικής ιδιοκτησίας, να φέρει ξένη σημαία και να μεταφέρει εμπορεύματα τρίτης χώρας.
Αυτό δημιουργεί μια εξαιρετικά δύσκολη κατάσταση για την Άγκυρα:
η Τουρκία δεν μπορεί να ελέγξει τι συμβαίνει στη θάλασσα της Μαύρης Θάλασσας, αλλά μπορεί να ελέγξει το κρίσιμο πέρασμα που συνδέει τη Μαύρη Θάλασσα με τη Μεσόγειο.
Το ιστορικό προηγούμενο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου
Εδώ το αρχικό κείμενο έχει ένα ενδιαφέρον ιστορικό υπόβαθρο, αλλά χρειάζεται προσεκτική χρήση.
Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρξαν επανειλημμένες σοβιετικές διαμαρτυρίες προς την Τουρκία σχετικά με τη διέλευση πλοίων που, σύμφωνα με τη σοβιετική πλευρά, είχαν στρατιωτικό χαρακτήρα παρά την εμπορική τους εμφάνιση.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Τουρκία «κατήργησε» τότε το Montreux.
Η ιστορική πραγματικότητα ήταν πολύ πιο περίπλοκη, καθώς η Τουρκία παρέμεινε εκτός του πολέμου για το μεγαλύτερο μέρος της σύγκρουσης και προσπαθούσε να διατηρήσει ισορροπία μεταξύ των αντιμαχόμενων πλευρών.
Επομένως, οι συγκεκριμένες αναφορές για γερμανικά «ταχύπλοα μεταγωγικά» χρειάζονται ξεχωριστή αρχειακή τεκμηρίωση πριν χρησιμοποιηθούν ως απόδειξη μιας συστηματικής τουρκικής παραβίασης της Σύμβασης.
Και τι γίνεται με τον Γκρομίκο;
Ακόμη μεγαλύτερη προσοχή χρειάζεται στο περίφημο απόσπασμα που αποδίδεται στον Αντρέι Γκρομίκο, σύμφωνα με το οποίο «δύο εκρήξεις» θα μπορούσαν να δημιουργήσουν νέα Στενά και να εξαφανίσουν την Κωνσταντινούπολη.
Η συγκεκριμένη ιστορία κυκλοφορεί εδώ και δεκαετίες σε διάφορες μορφές, αλλά δεν εντοπίστηκε αξιόπιστη πρωτογενής πηγή που να επιτρέπει να παρουσιαστεί σήμερα ως επαληθευμένο αυτούσιο απόσπασμα του Γκρομίκο.
Ως εκ τούτου, δημοσιογραφικά δεν θα ήταν ορθό να χρησιμοποιηθεί ως τεκμηριωμένη δήλωση σοβιετικής πολιτικής.
Το ιστορικό πλαίσιο, πάντως, είναι πραγματικό: η Σοβιετική Ένωση διέθετε πυρηνικό οπλοστάσιο και είχε πράγματι πραγματοποιήσει πειράματα με πυρηνικές εκρήξεις για έργα πολιτικού μηχανικού.
Το πραγματικό «πυρηνικό» προηγούμενο
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα ήταν το σοβιετικό πρόγραμμα Taiga.
Στις 23 Μαρτίου 1971 πραγματοποιήθηκαν τρεις υπόγειες πυρηνικές εκρήξεις, ισχύος περίπου 15 κιλοτόνων η καθεμία, στο πλαίσιο πειράματος για τη δημιουργία τεχνητού καναλιού.
Το αποτέλεσμα ήταν ένας μεγάλος τεχνητός κρατήρας/υδάτινος σχηματισμός, αλλά το πρόγραμμα εγκαταλείφθηκε και η χρήση πυρηνικών εκρήξεων για τέτοια έργα δεν εξελίχθηκε σε πρακτική λύση.
Το γεγονός αυτό, όμως, δεν αποτελεί απόδειξη ότι η Ρωσία σήμερα θα μπορούσε ή θα επιδίωκε να χρησιμοποιήσει πυρηνικά όπλα εναντίον του Βοσπόρου.
Η μετάβαση από ένα σοβιετικό πείραμα υπόγειων πυρηνικών εκρήξεων σε ένα υποθετικό πυρηνικό πλήγμα σε μια από τις μεγαλύτερες πόλεις του κόσμου είναι τεράστιο άλμα και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ρεαλιστική συνέχεια των γεγονότων.
Παίζουν λοιπόν οι Τούρκοι με τη ρωσική πυρηνική ισχύ;
Ο τίτλος αυτός μπορεί να λειτουργήσει ως δημοσιογραφικό ερώτημα, αλλά η απάντηση με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία είναι όχι με την έννοια που υπονοεί το αρχικό κείμενο.
Η Άγκυρα δεν έχει ανακοινώσει αποκλεισμό ρωσικών πλοίων.
Δεν έχει ανακοινώσει αποχώρηση από το Montreux.
Δεν έχει δηλώσει ότι επιτρέπει στην Ουκρανία να πλήττει ρωσικά λιμάνια ή πλοία.
Αυτό που έχει κάνει είναι να προειδοποιήσει ότι η ασφάλεια της εμπορικής ναυσιπλοΐας στη Μαύρη Θάλασσα έχει επιδεινωθεί δραματικά και να ζητήσει από τις δύο πλευρές να σταματήσουν τις επιθέσεις εναντίον εμπορικών πλοίων.
Παράλληλα, φαίνεται ότι έλαβε προσωρινά μέτρα ασφαλείας σχετικά με ορισμένες διελεύσεις, γεγονός που προκάλεσε την εντύπωση ότι τα Στενά κλείνουν.
Οι ίδιοι οι Τούρκοι αξιωματούχοι, όμως, διευκρίνισαν ότι η διέλευση συνεχίζεται.
Το πραγματικό γεωπολιτικό παιχνίδι
Η υπόθεση είναι επομένως πολύ πιο ενδιαφέρουσα από μια απλή «τουρκική πρόκληση προς τη Μόσχα».
Η Άγκυρα έχει στα χέρια της ένα μοναδικό στρατηγικό εργαλείο: τα Στενά.
Η Ρωσία χρειάζεται τη σύνδεση της Μαύρης Θάλασσας με τη Μεσόγειο.
Η Ουκρανία χρειάζεται ασφαλή εμπορική ναυσιπλοΐα.
Η Τουρκία χρειάζεται να προστατεύσει τα δικά της πλοία, τις εμπορικές της ροές και τη θέση της ως περιφερειακής δύναμης.
Και η Σύμβαση του Montreux αποτελεί το νομικό πλαίσιο που επιτρέπει στην Άγκυρα να διαχειρίζεται αυτή την εξαιρετικά ευαίσθητη ισορροπία.
Γι' αυτό και κάθε κίνηση στα Στενά αποκτά πολλαπλάσια γεωπολιτική σημασία.
Το συμπέρασμα
Δεν έχουμε σήμερα «ακύρωση» του Montreux. Έχουμε κάτι πιο περιορισμένο αλλά εξαιρετικά σημαντικό: την προσπάθεια της Τουρκίας να χρησιμοποιήσει τα περιθώρια που διαθέτει για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, σε μια Μαύρη Θάλασσα όπου πλέον τα εμπορικά πλοία βρίσκονται όλο και συχνότερα μέσα στη ζώνη του πολέμου.
Η προσωρινή καθυστέρηση ή αυστηροποίηση των διαδικασιών διέλευσης μπορεί να αποτελέσει ισχυρό πολιτικό μήνυμα προς Μόσχα και Κίεβο.
Δεν ισοδυναμεί όμως με κλείσιμο των Στενών.
Και πολύ περισσότερο δεν αποτελεί, μέχρι στιγμής, απόδειξη ότι η Άγκυρα αποφάσισε να χρησιμοποιήσει το Montreux ως όπλο εναντίον της Ρωσίας.
Το πραγματικό διακύβευμα είναι μεγαλύτερο: εάν οι επιθέσεις σε εμπορικά πλοία συνεχιστούν και επεκταθούν, η Τουρκία θα βρεθεί αντιμέτωπη με ένα δίλημμα που δεν μπορεί να λύσει επ' αόριστον μόνο με διπλωματικές εκκλήσεις.
Τότε το ερώτημα δεν θα είναι αν το Montreux «καταργείται».
Θα είναι πόσο μακριά μπορεί να φτάσει η Τουρκία στην εφαρμογή των κανόνων ασφαλείας των Στενών χωρίς να μετατρέψει τον ρόλο του εγγυητή της ναυσιπλοΐας σε ενεργό γεωπολιτικό εργαλείο εναντίον μιας από τις δύο εμπόλεμες πλευρές.
Μείνετε μπροστά στις εξελίξεις — κάντε Like στο Facebook
Από το newsroom
Γράφει H Σκεύω Πινότση
-Posted by Anexartitos.Ta.Neα
Αν θέλετε να μαθαίνετε παράλληλα όσα σημαντικά διαδραματίζονται στα ελληνικά και ξένα media κάντε like στην σελίδα στο Facebook πατώντας εδώ.click here
Δημοσίευση σχολίου
.Τα σχόλια υπάρχουν για να συνεισφέρουν οι αναγνώστες στο διάλογο.
. Ο καθένας έχει δικαίωμα να εκφράζει ελεύθερα τις απόψεις του.
. Αυτό δεν σημαίνει ότι υιοθετούμε τις απόψεις αυτές.
. Συκοφαντικά ή υβριστικά σχόλια και greeklish αφαιρούνται όπου εντοπίζονται.
. Η ευθύνη των σχολίων (αστική και ποινική) βαρύνει τους σχολιαστές και μόνον αυτούς.
. Η ταυτότητα των σχολιαστών είναι γνωστή μόνο στην Google.
. Όποιος θίγεται μπορεί να επικοινωνεί στο email μας.
. Περισσότερα στους όρους χρήσης.. Ευχαριστούμε για την κατανόησή σας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου